ساختار سنی و جنسی جمعیت

امروزه ساختار سنی و جنسی جمعیت از اهمیت کمی و کیفی بسیاری برخوردار است و یکی از مشغله‌های ذهنی عمده‌ی دست‌اندرکاران امور اجرایی در تمام ممالک دنیا محسوب می‌شود. از جمله روش‌های ارزیابی درجه توسعه‌یافتگی مناطق، مطالعه ساختارهای سنی و جنسی جمعیت آن‌ها می‌باشد. از نظر جمعیت شناختی؛ سن و جنس اصلی‌ترین موٌلفه‌های تفاوت میان افراد می‌باشد که تحت‌تاثیر عوامل مختلف اجتماعی، بهداشتی، فرهنگی و اقتصادی تغییر می‌کند. به همین دلیل است که جمعیت‌شناسان ویژگی‌های جمعیت را اغلب برحسب سن و جنس تحلیل می‌کنند. منظور از ساختار سنی و جنسی جمعیت، توزیع جمعیت بر حسب سن و جنس است. توزیع سنی و جنسی جمعیت در مناطق توسعه‌یافته و در حال توسعه تفاوت بارز دارد. در مناطق مختلف ساختارهای سنی تابعی از میزان‌های باروری، مرگ و میر و مهاجرت می‌باشند. در انتقال ساختار سنی جمعیت مرگ و میر نقش ویژه‌ای دارد. در مناطق توسعه یافته‌تر، ارتقا سطح بهداشت عمومی و کاهش مرگ و میر در سنین بالا باعث سالمندی جمعیت شده و با توجه به سطح پایین باروری در این مناطق، این روند در آینده هم ادامه خواهد داشت.
در مناطق در حال توسعه نیز به دلیل بالا بودن میزان باروری و رشد انفجاری جمعیت و پیشرفت‌های قابل توجه در این مناطق که باعث پایین آمدن میزان باروری، مرگ و میر و افزایش امید زندگی در هنگام تولد گردید، اکنون با شمار باالای جمعیت جوان مواجه می‌باشند و در آینده‌ای نه چندان دور با جمعیت سالخورده روبرو خواهند شد. جوانی و سالخوردگی جمعیت موضوعات بسیار مهمی هستند که برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران باید برای آن برنامه‌ریزی مناسبی انجام دهند تا جوامع برنامه‌های مختلف آموزشی، اشتغال، اوقات فراغت، امکانات بهداشتی و درمانی و … را با دقت و حساسیت بیشتری به انجام رسانند. بنابراین با توجه به اهمیت موضوع سن و طبقه‌بندی‌های مربوط به آن، در این بخش از گزارش به تفصیل ساختار سنی و جنسی جمعیت ساکن در شهر کنگ مورد بررسی قرار گرفته است.

هرم سنی جنسی جمعیت

برای نمایش وضعیت ساختار سنی و جنسی جمعیت از هرم سنی استفاده می‌شود. هرم سنی از دو محور عمود برهم تشکیل می‌شود که محور عمودی برای سن و محور افقی برای تعداد نفرات به کار می‌رود. شکل هرم سنی یک منطقه به سه عامل بستگی دارد: ۱- تعداد موالید در هریک از نسل‌ها. ۲- تقلیل تعداد افراد در اثر مرگ و میر. ۳- مهاجرفرستی یا مهاجرپذیری منطقه.
هرم سنی شهرکنگ در سال ۱۳۷۵، دارای قاعده‌ای پهن و گسترده بوده است که حکایت از جوانی جمعیت دارد. تیزی نوک هرم نیز بیانگر پایین بودن متوسط عمر یا امید به زندگی مردان و زنان ساکن این شهر در سال ۱۳۷۵ می‌باشد. همچنین، در بیشتر گروه‌های سنی، ترکیب جنسی جمعیت این شهر ناهمگون بوده است، به عبارت دیگر نابرابری در تعداد مردان و زنان در این سال محسوس‌تر بوده است. به علاوه مشاهده تغییرات هرم‌های سنی جنسی جمعیت شهر کنگ در سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۵ نشان می‌دهد که تعداد متولدین از سال ۱۳۹۰ به بعد رو به افزایش گذاشته است، در واقع هرم‌های سنی جمعیت نشان می‌دهند که در سال ۱۳۹۵، تعداد جمعیت ۴-۰ ساله بیشتر از تعداد جمعیت ۹-۵ ساله و تعداد جمعیت ۹-۵ ساله بیشتر از تعداد جمعیت ۱۴-۱۰ ساله بوده است، این پدیده به اثر «گشتاور جمعیتی » معروف است. بروز گشتاور جمعیتی بدلیل رسیدن متولدین دهه ۱۳۶۰ به سن ازدواج و باروری است و در واقع باروری بالای گذشته را منعکس می‌کند. نکته قابل توجه این است که متولدین دهه ۶۰ قاعده هرم را به اندازه خود متورم نکرده‌اند زیرا تحت تاثیر نگرش‌های محدود نمودن تعداد فرزندان قرار گرفته‌اند. همچنین انتظار می‌رود که روند افزایشی باروری در سال‌های آینده متوقف شود و با خروج نسل انفجاری یا متولدین دهه ۶۰ از سنین اصلی فرزندآوری (معمولا ۲۱ تا ۳۵ سالگی)، مجدداً شاهد کاهش تعداد متولدین باشیم. به همین علت؛ احتمالا در هرم سنی سال ۱۴۰۰ ما شاهد کوچک شدن مجدد پایه هرم سنی خواهیم بود.
به علاوه هرم سنی جنسی سال ۱۳۹۵ نشان می‌دهد که متولدین دهه ۱۳۶۰ که اکنون به سن بزرگسالی و فعالیت رسیده‌اند بیشترین تعداد جمعیت را نشان می‌دهند. در واقع پدیده‌ای به نام «پنجره جمعیتی» که در سطح کشور به وقوع پیوسته، در سطح شهر کنگ نیز وقوع یافته است و اگر از این فرصت جمعیتی بهره برده شود، شهرکنگ نیز به سرعت راه‌های پیشرفت و توسعه را طی خواهد کرد. با توجه به هرم‌های سنی ذیل می‌توان گفت که روند مذکور تا سال‌های زیادی ادامه خواهد یافت تا زمانی که نسل دهه ۶۰ از این سنین عبور نماید. همچنین با توجه به هرم سنی جنسی کنونی جمعیت شهر کنگ سالخورده نیست اما توجه به جمعیت سنین قبل از ۶۵ سالگی می‌تواند موٌید این نکته باشد که در سال‌های آینده ما شاهد افزایش هر چه بیشتر سهم سالمندان از کل جمعیت شهر خواهیم بود.

با توجه به هرم ساختار سنی جنسی جمعیت نواحی شهرکنگ در سال ۱۳۹۵، می‌توان گفت که بهترین حالت جمعیت به لحاظ ترکیب سنی و جنسی به ترتیب در محدوده بافت تاریخی، ناحیه یک و ناحیه دو وجود دارد. اما به طور کلی این نحوه‌ی پراکنش جمعیت در سطح شهر نماینگر تناسب کیفیت و کمیت در بین گروه‌های سنی نیست. همچنین با توجه به هرم‌های زیر باید اذعان داشت که جمعیت هر گروه سنی (به استثنای اولین گروه سنی) با توجه به عامل مرگ و میر و مهاجرت در دوره بعد تغییر می‌یابد با عنایت به این که عامل مرگ و میر باعث کاهش تعداد جمعیت می‌شود بسته به احتمال بقاء در طول دوره، میزان این کاهش در طول دوره در گروه‌های سنی مختلف فرق می‌کند. نقش مهاجرت نیز می‌تواند به صورت افزایشی یا کاهشی باشد و در صورتی که میزان کاهش و افزایش ناشی از مهاجرت با هم برابر باشد، نقش آن بدون اثر خواهد بود. بنابراین، ساختار ناموزون جمعیت در قسمت‌هایی از هرم‌های زیر (به استثنای نوک هرم که بیشتر متاٌثر از عامل مرگ و میر است) به شدت می‌تواند متاٌثر از عامل مهاجرت بوده باشد.

گروه‌های عمده سنی جمعیت

چنانکه در مطالب قبلی نیز ذکر گردید، ساختمان سنی جمعیت درباره‌ی چگونگی و حجم قرارگیری گروه‌های سنی مختلف جمعیت بحث می‌کند و با توجه به نوع و حجم قرارگیری جمعیت می‌توان اذعان داشت که جمعیت مورد مطالعه نیازمند چگونه برنامه ریزی‌ای در حوزه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ..  می باشد. بنابراین توزیع نسـبی جمعیـت برحسب گروه‌های بزرگ سنی (۱۴-۰ ساله، ۶۴-۱۵ ساله و ۶۵ ساله و بالاتر) از جملـه ویژگـی‌هـای جمعیتـی اسـت کـه بـر الگـوی نیازهـا و عملکردهای کنونی جامعه و روند تحول آتی آن‌هـا تـأثیر اساسـی برجـای مـی گـذارد.

به استناد نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، از کـل جمعیـت ۱۹۲۱۳ نفـری شهر کنگ، فقط ۵۸۱۷ نفر در گروه سنی ۰-۱۴ ساله قرار داشته‌اند که در نتیجـه انـدازه میـزان جـوانی جمعیت[۱] این شهر در حدود ۳۰.۳ درصد به دست می‌آید (در این سـال میـزان جـوانی جمعیـت در نقـاط شهری استان هرمزگان معادل ۲۹.۸ درصد بوده است). بررسی این رقم و مقایسه آن با رقم مشـابه در سـال ۱۳۸۵ ( معادل ۲۹.۶ درصد) حاکی از افزایش میزان جوانی جمعیت شهر در سال ۱۳۹۵ است که می‌تواند به علت گشتاور جمعیتی که در سال‌های اخیر اتفاق افتاده، باشد. در سال ۱۳۹۵، ۲۹۸۴ نفر از مردان و ۲۸۳۳ نفر از زنان شهر کمتر از ۱۵ سال سن داشته‌اند که با توجه به تعداد کل آنان اندازه میزان جوانی جمعیـت مردان و زنان شهر، به ترتیب؛ معادل ۳۰.۱ درصد و ۳۰.۵ درصد محاسبه مـی‌شـود کـه حـاکی از جـوانتر بودن نسبی زنان شهر است.

از دیگر ویژگی‌های جمعیتی، میزان کهنسالی جمعیت (سهم نسبی جمعیت ۶۵ ساله و بیشـتر در کل جمعیت) است. در مطالعه‌های جمعیت‌شناختی، سالمندی جمعیت به این معنا است که نسبت افراد سالخورده به کل جمعیت، در حال افزایش باشد. به عبارت دقیق‌تر، جمعیت رو به سوی سالمندی،  جمعیتی است که بین ۷ تا ۱۴ درصد آن جمعیت را گروه‌های سنی ۶۵ ساله و بیشتر تشکیل دهند. با توجه به تعداد زنان و مردان واقع دراین گـروه‌هـای سـنی، انـدازه میـزان کهنسـالی جمعیت شهر کنگ معادل ۴.۲ درصد در کل، ۴.۱ درصد در مردان و ۴.۴ درصد در زنـان اسـت. ایـن میزان در سال ۱۳۷۵ معادل ۴.۳ درصد بوده است. مقایسه میزان کهنسالی شهر کنگ طـی سـال هـای ۹۵-۱۳۷۵ حاکی از کاهش سهم و افزایش شمار مطلق جمعیت این گروه سنی است، بنابراین نمی‌توان اذعان داشت که جمعیت شهر کنگ، جمعیتی سالمند است.

مابه‌التفاوت جمعیت جوان و کهنسال از کل جمعیت، جمعیت میانسـال را تشـکیل مـی‌دهـد کـه جمعیت در سن کار و نیروی بالقوه فعال شهر را شامل می‌شوند. در سال ۱۳۹۵، میزان جمعیت میانسال شهر کنگ در حدود ۱۲۵۸۲ نفر (۶۵۳۵ نفر مـرد و ۶۰۴۷ نفر زن) و سهم آنان از کل جمعیت شهر، ۶۵.۵ درصد در کل، ۶۵.۹ درصد در مردان و ۶۵.۱ درصد در زنان است. سهم جمعیت میانسال شهر در سال ۱۳۷۵، معادل ۵۰.۸ درصد بوده اسـت. بررسـی ایـن ارقـام نشانگر افزایش میانسالی جمعیت شهر کنگ در سال یاد شده است. بدین ترتیب مشخص مـی‌شـود کـه حجم بالایی از جمعیت شهر کنگ در دوره میانسالی به سر می‌برند.

[۱] . نسبت گروه سنی کمتر از ۱۵ سال به کل جمعیت ضریب جوانی جمعیت نامیده می‌شود که به “تست ورتهایم” مشهور است و از تقسیم جمعیت ۰-۱۴ ساله به کل جمعیت به دست می‌آید و نتیجه را جهت سهولت بیان در ۱۰۰ ضرب و به درصد بیان می کنند. هرجا که باروری بیشتر و میزان مرگ و میر کودکان کمتر باشد، اندازه این ضریب بیشتر خواهد بود و به همین دلیل از آن به عنوان یکی از ویژگی‌های توسعه یافتگی نیز استفاده می‌کنند. هر جمعیتی که ضریب جوانی آن ۴۰ درصد و بیشتر باشد به عنوان جمعیت دارای ساختار جوان نامیده می‌شود و قرار گرفتن این نماگر در سطح ۲۰ درصد و کمتر نشانه سالخوردگی جمعیت است. جمعیت هایی که ضریب جوانی آن ها بین ۲۰ تا ۴۰ درصد باشد دارای ساختارهای در حال گذار می باشند و این گذار معمولا از جوانی به سالخوردگی است.

 

در جدول زیر تفاوت‌های نواحی شهر کنگ را برحسب گروه‌های بزرگ سنی به استناد نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵، نمایش داده شده است. از کل جمعیت ساکن در محدوده بافت تاریخی ۳۰.۱ درصد زیر ۱۵ سال، ۶۴.۱ درصد ۱۵-۶۴ ساله و ۵.۸ درصد نیز بالای ۶۵ سال بوده‌اند. در مقایسه با دیگر نواحی شهر، محدوده بافت تاریخی نسبتاٌ دارای جمعیت سالمند بیشتری می‌باشد. با توجه به ساختار سنی حاکم بر شهر و واقع بودن بخش اعظمی از جمعیت در سنین میانسالی، انتظار می‌رود که جمعیت سالمند شهر افزایش یابد.

نقشه شماره ۱: درصد جمعیت ۱۴-۰ ساله شهرکنگ به تفکیک حوزه، در سال‌ ۱۳۹۵

نقشه شماره ۲: درصد جمعیت ۶۴-۱۵ ساله شهرکنگ به تفکیک حوزه، در سال‌ ۱۳۹۵

نقشه شماره ۳: درصد جمعیت ۶۵ ساله و بالاتر شهرکنگ به تفکیک حوزه، در سال‌ ۱۳۹۵

نسبت جنسی جمعیت

نسبت جنسی یک از شاخصه‌های ترکیب جمعیت است که از نسبت مردان به زنان به ازای هر صد زن بدست می‌آید. بر مبنای یافته‌های زیست‌شناختی، نسبت جنسی در سال‌های اولیه زندگی در بالاترین حد خود و در حدود ۱۰۴ تا ۱۰۶ است و با افزایش سن کاهش می‌یابد. مقدار ۱۰۰ در حدود ۲۰ سالگی مشاهده می‌شود و سپس کاهش ادامه می‌یابد تا به سطح ۵۰ یا ۶۰ در سنین سالخوردگی می‌رسد. این الگو، به استثنای حالات شدید دخالت انسان یا وجود یک اختلال، باید در اکثر جمعیت‌ها به وقوع پیوندد. بنابراین، چنانچه شرایط خاصی رخ ندهد (مثل مهاجرت شدید یا مرگ و میر بیشتر برای یک جنس) انتظار می‌رود نسبت جنسی در گروه‌های سنی ۵ ساله همانند روند مورد انتظار باشد. قاعدتاً، تغییرات نسبت جنسی از یک گروه سنی به گروه سنی دیگر نیز به جز در شرایط خاص نباید زیاد باشد. در دهه‌های اخیر در استان هرمزگان و به ویژه شهرستان‌ بندرلنگه و شهر کنگ، شاخص نسبت جنسی، تغییرات قابل ملاحظه‌ای داشته است. نسبت جنسی شهرستان بندرلنگه در سال ۱۳۹۵ بیانگر وجود حدود ۱۱۳ مرد در برابر ۱۰۰ زن است که یک وضعیت خاص به حساب می‌آید و این امر به احتمال خیلی قوی به علل مهاجرت مردان به این شهرستان به دلایل شغلی یا علل دیگر می‌باشد. شاخص نسبت جنسی شهر کنگ در سال ۱۳۹۵ نیز حکایت از توزیع نامتوازن تعداد جمعیت مرد و زن دارد (در برابر هر ۱۰۰ زن ساکن این شهر، حدود ۱۰۷ مرد زندگی می‌کنند). همچنین خارج شدن شاخص نسبت جنسی شهر کنگ از حد معمول و مورد انتظار می‌تواند به دلیل مهاجرت بالای مردان به این شهر باشد.

با توجه به ارقام مندرج در جدول زیر باید گفت که؛ بافت تاریخی و ناحیه ۱ به ترتیب با ۱۰۶.۱ درصد و ۱۰۶.۲ درصد، نسبت جنسی بالاتری در مقایسه با دیگر نواحی شهر، دارا هستند (در این نواحی به ازای ۱۰۰ نفر زن، حدود ۱۰۶ مرد زندگی می‌کرده است)، می‌توان اذعان نمود که نسبت جنسی این نواحی متاٌثر از عامل مهاجرت از یک‌سو و ساختار سنی جمعیت این نواحی از سوی دیگر است، در واقع مهاجران وارد شده به این شهر که عمدتاً مرد هستند در محدوده بافت تاریخی و ناحیه یک که احتمالاً محلات ارزان‌تری به لحاظ مسکن محسوب می‌شوند سکنی گزیده و همین عامل موجب بالا رفتن شاخص نسبت جنسی در این نواحی است. در مورد تاٌثیر ساختار سنی بر نسبت جنسی محدوده بافت تاریخی و ناحیه یک، باید گفت که چون این نواحی دارای جمعیت سالمند بیشتری هستند، تعداد مردان بیشتر از تعداد زنان است (برخلاف مناطق توسعه یافته، در نواحی کم‌تر توسعه یافته، امید زندگی مردان بالاتر از زنان است). ناحیه ۴ نیز با نسبت جنسی ۹۶.۵ درصد، دارای توزیع جنسی نامتعادلی می‌باشد، با توجه به ساختار سنی جمعیت ناحیه ۴ و پایین بودن میزان مهاجرپذیری این ناحیه، پذیرفتنی است که تعداد زنان بالاتر از تعداد مردان باشد. در سایر نواحی شهر نسبت جنسی متعادلی حاکم است.

نقشه شماره ۴: نسبت جنسی جمعیت شهرکنگ به تفکیک حوزه، در سال‌ ۱۳۹۵

 

شرکت نقش کلیک

شرکت نقش کلیک نوشته است 9 مطلب

مسئول مطالعات جمعیتی و اجتماعی طرح ویژه بندر تاریخی کنگ

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of