سیما و منظر بافت خودساخته

معرفی محدوده بافت خود ساخته و موقعیت مکانی آن

محدوده محله ابوذر در نقشه هوایی زیر با رنگ زرد مشخص شده است. این محدوده با مساحت ۱۹۰ هکتار در بخش شمالی شهر جزء محلات ناکارآمد و سکونتگاه های غیررسمی بندر کنگ می‎باشد.

روند شکل گیری

براساس نقشه سالهای مختلف، محله ابوذر محله ای نوپا بوده و اولین دانه های زیستی در سال ۱۳۶۱ در حاشیه شمالی محوری که از بندرعباس به بندر لنگه منتهی می‎شده به صورت نواری شکل می‎گیرد.
روند گسترش این محله براساس عکس های هوایی تا سال ۱۳۶۱به صورت خطی بوده و پس از آن به صورت عمقی در راستای شمال به سمت اراضی حاشیه شهر که فاقد مالک حقیقی بوده، گسترش یافته است. روند این گسترش به رنگ زرد در عکس های هوایی سال های مختلف نمایش داده شده است.

تدقیق محدوده مداخله و بلافصل

سازمان فضایی کلی دربرگیرنده محدوده و بافت همپیوند

چیدمان فضا مجموعه ای از نظریه‎ها ‎و روش‎هایی است که به پدیدار شناسی فضا می‎پردازد. نحوه پیکره بندی فضایی یا همان نحوه چیده شدن فضاهای شهری در کنار یکدیگر، بر سازمان اجتماعی، رفتارهای اجتماعی، فعالیت‎ها ‎و جابجایی شهروندان اثر متقابل دارد. در واقع مطالعه پیکرهبندی فضایی محلات میتواند مبنای تحلیل و پیشنهاداتی جهت ساماندهی کالبدی -بهسازی معابر-، اقتصادی و حتی اجتماعی-مرکز محله- قرار گیرد.
همانطور که در نقشه زیر مشاهده می‎شود پیکره بندی محله ابوذر به صورت شعاعی شکل گرفته است، بدین ترتیب با نزدیک شدن به محدوده بلافصل بر وسعت پیکره‎ها ‎افزوده می‎شود. در نهایت آنچه که مابین پیکره‎ها ‎باقی می‎ماند، تنها معابری است که تردد شهروندان را در سطح محله ممکن می‎سازد.
مقایسه پیکره بندی محله ابوذر با بافت میانی و بافت تاریخی ، نشان می‎دهد که پیکره بندی در بندر کنگ به صورت شعاعی شکل گرفته است، به گونه ای که می‎توان مرکز آن را میدان انقلاب در بافت تاریخی بندر کنگ دانست که به مرور زمان و با گسترش شهر به قسمت های دیگر تعمیم داده شده است.

استخوانبندی محله ابوذر

با نگاهی دقیق به شریان های محله ابوذر می‎توان سه تا از معابر را به عنوان استخوان بندی اصلی بافت در نظر گرفت. یکی از این معابر خیابان ابوذر با کشیدگی شمالی-جنوبی، به موازات جاده ای است که به سمت بستک و لار می‎رود. دو معبر دیگر به صورت شعاعی از بافت همپیوند منشعب شده‎اند‎؛ یکی از آنها در امتداد معابر بافت تاریخی است که در مسیر خود با خیابان ابوذر تقاطع پیدا می‎کند.

 شبکه معابر محله ابوذر

معابر محله ابوذر متأثر از دو محور اصلی است که از میدان ناخدا منشعب می‎شوند؛ یکی از آنها بلوار آیت ا … خامنه ای در حاشیه بافت شهر و دیگری جاده ای است در راستای شمالی-جنوبی که به سمت بستک و لار می‎رود. معابر داخل محله در واقع ادامه معابر بافت میانی بندر کنگ می‎باشند، که به صورت شعاعی از میدان انقلاب انشعاب پیدا کرده و ادامه یافته‎اند‎.

شناخت بصری ادراکی محله ابوذر

بررسی دورنما (سیلوئت بافت مورد مطالعه)

در دورنمای یک محله، کلیت توده و فضا، تراکم ساخت و ساز، ارتفاع دانه‎ها ‎و محورهای تشکیل دهنده محله قابل مشاهده است.

شناسایی سیما و منظر محله

از آنجایی که بیشترین برخوردهای ما با یک محله از منظر زندگی روزمره و پرسپکتیو انسانی است تصاویری از دید ناظر به منظور شناخت بصری و ادراکی محله ابوذر ارائه می‎شوند. در این مقیاس توجه ناظر به دانه‎های تشکیل دهنده، وضعیت معابر و فضاهای موجود در آن است.

 

ادراک و هویت فضاهای همگانی

گره‎ها ‎(محل تعاملات اجتماعی)

نقاطی که در نقشه زیر مشخص شده‎اند‎ محل تعاملات اجتماعی در محله ابوذر هستند؛ نقطه شماره ۱ که فاصله چندانی با ورودی محله ندارد قدمگاه حسین بن علی است که در ماه های خاصی از سال همچون محرم، مخاطبانی را از محلات اطراف به سمت خود می‎کشاند. نقطه شماره ۲ که در شمال محله قرار دارد پارک محله است که به دلیل وجود وسایل ورزشی و بازی مخاطبانی را به سمت خود جذب می‎کند. نقاط معرفی شده در حال حاضر تنها محل تجمع مردم در محله ابوذر هستند که متأسفانه کیفیت مناسبی ندارند. پیشنهاد می‎شود نقاط مذکور باتوجه به اهمیتشان در اولویت بازطراحی و بهسازی قرار گیرند.

آسیب شناسی سیما و منظر محله ابوذر

در محله ابوذر عملکردهای مزاحم و ناسازگار شامل کارگاه‎ها ‎و انبارهایی است که در سطح محله و حاشیه خیابان دیده می‎شوند. وجود این عملکردها و به تبع آن حضور فعالیت‎های ی نظیر جوشکاری، تراشکاری و … نماهای بدمنظری در حاشیه محله به وجود آورده‎اند‎. در تصاویر زیر فضاهای دارای آلودگی بصری شناسایی و معرفی شده‎اند‎.

 

مطالعه شاخص های کالبدی در محله ابوذر

ورودی ها

راه های ورودی به محله ابوذر شامل چندین ورودی اصلی و فرعی است که دسترسی به محله را از خیابان های اطراف تأمین می‎کنند. همان طور که در نقشه زیر پیداست، تعدد ورودی‎ها ‎عمدتاً در حاشیه ای است که با بافت همپیوند در ارتباط می‎باشد.

توده و فضا

بافت محله ابوذر دارای ساختاری همگن و یکنواخت به لحاظ توده و فضا بوده و به تدریج در بخش شمالی از تراکم توده کاسته می‎شود. نسبت توده به فضا در محدوده اصلی محله حدود ۲۵ درصد بوده که نشان دهنده تراکم پایین توده گذاری نسبت به فضاهای خالی – حیاط‎ها ‎و معابر- است.

گشایش ها

منظور از گشایش‎ها ‎در محله ابوذر زمین های خالی است که حد پیرامونی آن‎ها ‎با مصالح بنایی مشخص نشده است. این زمین‎ها ‎در صورت نداشتن مالک حقیقی می‎توانند به عنوان فضاهای مکث (فضای سبز و نشستن) در جداره معابر مورد استفاده قرار گیرند. کلیه فضاهای خالی و گشایش‎ها ‎در محدوده محله ابوذر، شناسایی شده و در این میان آنهایی که ظرفیت سامان دهی و احیا را دارند به رنگ قرمز در نقشه گشایش‎ها ‎لکه گذاری شده‎اند‎.

مساحت و هندسه قطعات تفکیکی

مساحت قطعه تفکیکی

ظهور و روند گسترش محله ابوذر در زمین های خالی حاشیه شمالی شهر و نحوه مالکیت آن‎ها ‎که عمدتاً تصرفی می‎باشد، موجب شده است قطعات تفکیکی از تنوع قابل توجهی برخوردار باشند. در میان قطعات تفکیکی درصد بالایی از آنها بین ۲۰۰ الی ۵۰۰ مترمربع مساحت دارند. تعداد کمی از قطعات نیز زیر ۲۰۰مترمربع و بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ مترمربع مساحت دارند که در نقشه به رنگ های بنفش و آبی نشان داده شده‎اند‎. قطعات تفکیکی بزرگتر که بیش از ۱۰۰۰ مترمربع مساحت دارند عمدتاً به کاربری های خدماتی نظیر کارگاه‎ها ‎و انبار اختصاص یافته‎اند‎ که در نقشه به رنگ سورمه ای یا آبی تیره نمایش داده شده‎اند‎.

هندسه و تناسبات قطعات تفکیکی

همانطور که اشاره شد تقسیم بندی قطعات تفکیکی بدون هیچ نوع ضابطه و نظارتی انجام شده است. اغلب این قطعات هندسه منتظمی ندارند، ولی می‎توان آنها را در چارچوب مریع و مستطیل قرار داد.

سطح اشغال

در محله ابوذر، براساس برداشت های میدانی حدود ۴۳ درصد از قطعات تفکیکی، سطح اشغال بین ۳۰ تا ۶۰ درصد و ۳۶ درصد از قطعات سطح اشغال بیش از ۶۰ درصد دارند که به صورت یکنواخت در سطح محله پخش شده و در نقشه به ترتیب با رنگ های نارنجی و قهوه ای مشخص شده‎اند‎. سایر قطعات تفکیکی سطح اشغال کمتر از ۳۰ درصد دارند، در این قطعات عمدتاً یک توده کوچک که شامل یک اتاق و فضای خدماتی لازم است ساخته شده و اسکان اولیه صورت پذیرفته است. پیش بینی می‎شود که با گذر زمان و نیاز خانواده به فضاهای زیستی بیشتر، سطح اشغال در این قطعات افزایش یابد. لازم به ذکر است که زمین های خالی نیز در این محاسبه لحاظ شده‎اند‎. در قطعات تفکیکی با مساحت کم-عمدتاً زیر ۲۰۰ مترمربع- ساکنین به منظور تأمین فضای موردنیاز برای تمام افراد خانواده، بیش از ۶۰درصد سطح زمین را به ساخت و ساز اختصاص داده‎اند‎. حتی در مواردی سطح اشغال به حدود ۱۰۰ درصد هم می‎رسد.

رابطه بین توده و فضا در پلاک

نقشه زیر توده گذاری در بخشی از محله ابوذر را نشان می‎دهد، همانطور که مشاهده می‎شود همجواری توده‎ها ‎به صورت نامنظم و بدون هیچ نوع برنامه ریزی صورت گرفته است چراکه این محله به دلیل ماهیتش به یکباره شکل نگرفته، بلکه ابتدا زمین تصاحب شده و یک توده حداقلی در آن ساخته شده سپس به مرور زمان و با استطاعت مالی ساکنان، توده اولیه گسترش پیداکرده است. درواقع در این محله نمی توان به طور قطع به الگوی مشخصی در توده گذاری دست یافت، اما با کمی دقت می‎توان الگوی L شکل را در میان سایر توده‎ها ‎تشخیص داد که تمایل ساکنان را نسبت به این نوع مدل توده گذاری نشان می‎دهد.

الگوی توده گذاری در محله ابوذر

در محله ابوذر نسبت توده به فضای خالی در دانه ها، ۴۰درصد توده و ۶۰ درصد فضای خالی می‎باشد. لازم به ذکر است که در بعضی پلاک‎ها ‎حدود ۱۵ درصد فضای نیم باز وجود دارد.

شناخت و بررسی کالبد معماری خانه های محله ابوذر

باتوجه به بازدید میدانی و بررسی خانه های مسکونی در محله ابوذر، می‎توان دریافت الگوی غالب توده گذاری به صورت L شکل بوده است. این الگو در خانه هایی که به فضای زیستی بیشتری نیاز داشتند گسترش پیدا کرده و در بعضی موارد به شکل مستطیل درآمده است.
به منظور بررسی دقیق و تحلیل الگوی زیستی ساکنان محله، در هر فاز تعدادی پلاک مورد بازدید محلی قرار گرفت و طی انجام مصاحبه هایی با ساکنان، اطلاعات لازم از طریق یادداشت برداری، ضبط صدا و عکاسی گردآوری شد. همچنین ۴ پلاک به صورت کامل برداشت شده و نقشه های وضع موجود آن ترسیم شده است؛ این پلاک ها در نقشه زیر مشخص شده اند.

فاز یک- پلاک شماره ۱۵۱

در این پلاک دو خانوار زندگی می کنند که حدود ۳۰سال پیش از رودخانه مهاجرت کرده اند. این ملک فاقد سند است و ساکنان به تازگی با وامی که از کمیته امداد گرفته اند سقف را تعمیر کرده اند. لازم به ذکراست که این خانه فضای مشخصی به عنوان آشپزخانه ندارد؛ شستشوی ظروف در حیاط از طریق منبع آب انجام می‎شود و ظرف ها در سبدی بالای منبع قرار می‎گیرند. الگوی اولیه خانه توده ای L شکل بوده که به مرور زمان و نیاز به فضای بیشتر، قسمت هایی به آن الحاق شده است. در نقشه زیر توده اصلی به رنگ قرمز و الحاقات به رنگ خاکستری مشخص شده اند. نسبت توده به فضا در این پلاک ۴۵ به ۵۵ است .

فاز دو- پلاک شماره ۳۱۰

در این پلاک دو خانوار زندگی می‎کنند که از بارچاه مهاجرت کرده اند. آن ها به تازگی قسمت جدیدی را به خانه اضافه کرده و توده L شکل را گسترش داده اند. هسته اصلی خانه در جبهه شمالی ست و نسبت توده به فضا در این پلاک قبل از الحاقات ۳۵ به ۶۵ بوده است. ‎وجود فضای نیم باز (ساباط ) نشان از اهمیت این فضا در این اقلیم دارد که در تمام خانه ها از اعیانی گرفته تا فقیرنشین دیده می‎شود و تفاوت در چهره ظاهری و جنس سقف و دیواره های ان است .

فاز سه- پلاک شماره ۳۶۸ و ۳۶۹

این ملک در واقع یک پلاک بوده که تفکیک شده و در آن دو خانوار زندگی می کنند ولی با توجه به اینکه حدود ۳۰ سال است در این ملک سکونت دارند، سند رسمی ندارند. به تازگی اقدام به تعمیر بنا نموده اند و سقف آن را تیرچه بلوک کرده اند. نسبت توده به فضا در این پلاک قبل از الحاق فضای خاکستری رنگ ، ۴۴ به ۵۶ است. ‎

فاز سه- پلاک شماره ۱۰۸

این پلاک در جوار پارک محله قرار گرفته است که در آن دو خانوار زندگی می‎کنند. خانواده پسر وهمسر و فرزندانش که اقامت داِم در خانه دارند و دیگری مادر پسر است که در این محل اقامت دائم ندارد و در چارک زندگی می‎کند. نسبت توده به فضا در بخش زندگی پسر و همسرش ۳۴ به ۶۶ است. ‎نکته جالب توجه این است که در پلاک هایی که مالک توان مالی اندکی داشته و نمی‎تواند سقف ساباط را بپوشاند ، سکویی در جلوی بنا به صورت مفروش وجود دارد که در واقع نقش ساباط را ایفا می‎کند .

جمع بندی

با توجه به نمونه ای بررسی شده و سایر نمونه ها که بازدید میدانی از انها شد می‎توان گفت: در این بخش از شهر نیز ساکنین همان الگوی دو طرفه یا سه طرفه حیاط مرکزی را به سایر الگوها و ضوابط جدید شهرسازی و معماری ترجیح داده اند. ‎زیرا حیاط و فضای نیم باز یکی از ارکان معماری این اقلیم است و بخشی از ساعات زندگی روزانه و شبانه در این فضاها اتفاق می‎افتد. ‎ساکنین این بافت با وجود توان مالی کم و امکان خانه دار شدن در حومه شهر (مسکن مهر) زندگی در روی زمین را به زندگی در ارتفاع و آپارتمان ترجیح می‎دهند و خواهان گسترش ساخت و ساز در ملک خود هستند.

 

 

 

Avatar

شیوا آراسته نوشته است 4 مطلب

مسئول بخش معماری

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of