مطالعات بصری- ادراکی (نقشه ذهنی)

 بررسی و شناخت سیمای شهری محدوده از دیدگاه مردم

در ادبیات طراحی شهری واژه نقشه ذهنی معادلی برای Cognitive Map می‌‌باشد. این نقشه مبین نحوه به خاطرسپاری شهر در ذهن اهالی می‌‌باشد و نوعی سازمان فضایی ذهنی هر شخص را نشان می‌‌دهد. یکی از اولین و تاثیرگذارترین مطالعات صورت گرفته در این زمینه به کتاب کلاسیک کوین لینچ، سیمای شهر، باز می‌‌گردد که در آن وی پنج عنصر اصلی راه، لبه، محله، گره و نشانه به عنوان المان‌‌ها نقشه ذهنی معرفی می‌‌کند. اگرچه می‌‌توان نقشه ذهنی هر فرد را منحصر بفرد دانست و آن را نتیجه خصوصیات فردی آن شخص تلقی نمود با این همه با مطالعه مشترکات نقشه ذهنی افراد نسبت به شهر می‌‌توان به جمع‌‌بندی کلی از پنج عنصر شاخص لینچی رسید که برای اکثریتی از اجتماع صدق می‌‌کند.
در پروژه حاضر این مطالعه از طریق پرسشنامه صورت گرفته است. برای این کار پرسشنامه‌‌ای طراحی گردید که در آن از افراد درخواست شد تا نقشه ذهنی خویش از بندر کنگ را ترسیم نمایند. پرسشنامه توسط زنان و مردان مختلف در سنین گوناگون و با تحصیلات متفاوت پر گردید تا نقشه ذهنی به دست آمده از تحلیل و برآیند این نقشه‌‌ها دربرگیرندگی نسبی داشته و بتواند به کلیت شهر تعمیم داد.
در مجموع از حدود ۸۰ پرسشنامه پر شده اولیه ۵۲ پرسشنامه قابل استناد تشخیص داده شد و در مرحله تحلیل ۴۷ پرسشنامه معتبر دانسته شد که مورد استفاده قرار گرفتند. از این ۴۷ پرسشنامه، ۲۰ پرسشنامه توسط بانوان و ۲۷ پرسشنامه توسط مردان پر گشته‌‌اند. در تحلیل هر نقشه ذهنی ثبت شده ۵ مولفه در نظر گرفته شده است:‎ ۱- عنصر مرکزی، ۲- میدان‌‌ها، ۳- راه‌‌ها، ۴- ساختمان‌‌های اصلی و عناصر نشانه‌‌ای و ۵- عوارض خطی و محدود کننده و پهنه‌‌های یکدست (لبه‌‌ها و محله‌‌ها). این مولفه‌‌ها در جدولی جداگانه ثبت شدند تا تکرار آنها در بین افراد گوناگون قابل شمارش باشد.

عنصر مرکزی

مقصود از شناسایی عنصر مرکزی فضا شهری یا قسمتی از شهر است که در مرکز نقشه ذهنی قرار دارد و به نوعی نقش ساماندهی به دیگر ارکان ترسیم شده را دارند. این فضای مرکزی پررنگ‌‌ترین قسمت شهر در ذهن شهروندان محسوب می‌‌شود.
بیش از نیمی (۲۵ عدد) از نقشه‌‌های ترسیم شده فلکه شهرداری را به عنوان عنصر مرکزی ثبت کرده‌‌اند. بعد از آن جاده ارتباطی با بندرعباس با چهار مرتبه تکرار، جاده ساحلی و برکه سنگی با سه مرتبه تکرار قرار گرفته‌‌اند. این به وضوح نقش پررنگ فلکه شهرداری را به عنوان یک گره قوی شهری نشان می‌‌دهد. تصویر شماره ۲۸ نمونه‌‌ای از این نقش ویژه را نشان می‌‌دهد.

نمونه‌‌ای از نقش میدان شهرداری به عنوان عنصر مرکزی در نقشه ذهنی شهروندان

میدان‌‌ها (گره‌‌ها)

با توجه به نقش پررنگ فلکه شهرداری دور از انتظار نیست که این میدان بیشترین تکرار را در میان میادین شهر به ود اختصاص داده باشد و با ۳۱ بار تکرار تقریبا عنصر ثابتی در میان نقشه‌‌ها می‌‌باشد. بعد از آن میدان ناخدا با ۱۴ بار حضور، میدان برکه سنگی با ۸ بار تکرار و میدان ۲۲ بهمن با ۵ بار تکرار قرار گرفته‌‌اند. نکته مهم آن است که المان‌‌های نصب شده در میادین ناخدا و سکان به عنوان المان‌‌های نشانه‌‌ای نقش ویژه‌‌ای درتثبیت جایگاه آنها در نقشه ذهنی شهروندان دارد.
به غیر از این میادین شهری، یک نقطه دیگر در شهر همانند یک گره شهری عمل می‌‌کند. پارک ساحلی به مرکزیت لنج بوم مسی و همجواری موزه مردم شناسی و محل تجمع قایق‌‌ها صیادی در نقشه‌‌های ذهنی به کرات ثبت شده است. این نقطه را می‌‌توان یک گره شهری مهم دانست. در بازدید میدانی حضور مردم در ساعات گوناگون و حتی در طول شب در این نقطه تاکیدی بر این نقش ویژه است.

گره‌‌های اصلی شهر بر اساس نقشه ذهنی شهروندان

راه‌‌ها

مهم‌‌ترین را‌‌ه‌‌های مشخص شده در نقشه‌‌های ذهنی ارتباط مستقیمی با راه‌‌های ساختاری شهر دارند. به بیان دیگر راه‌‌های عریض‌‌تر و اصلی شهر به شکل ویژه‌‌ای در نقشه‌‌های ذهنی ثبت شده‌‌اند. از بین این راه‌‌ها خیابان‌‌های ساحلی، خیابان‌‌های منتهی به میدان شهرداری، خیابان امام خمینی، خیابان اسکله و جاده ارتباطی با بندرعباس پررنگ‌‌ترین حضور را دارند. متاسفانه گذرهای بافت قدیمی شهر نقش چندانی در نقشه ذهنی ساکنان ایفا نمی‌‌کند و تنها در دو نقشه به گذر زیر مهره اشاره گردیده است.

راه‌‌های اصلی شهر بر اساس نقشه ذهنی شهروندان

ساختمان‌‌های مهم

هر نقشه شامل تعدادی از ساختمان‌‌های مهم شهر می‌‌باشد. این ساختمان‌‌ها بیشتر نقش نشانه‌‌ای دارند. بار دیگر ساختمان‌‌های حاشیه میدان شهرداری بالاترین حضور را در بین نقشه‌‌ها دارند. در ۱۷ نقشه به ساختمان شهرداری جداگانه اشاره شده است. مجموعه مدارس حاشیه میدان شهرداری همچون دبستان کرچی و دبستان قدس نیز بارها در نقشه‌‌ها ثبت شده‌‌اند. همچنین مدارس فاطمیه و محدثه و ساختمان مخابرات نیز در نقشه‌‌ها حضور مشخصی دارند. بعد از ساختمان شهرداری دومین ساختمانی که به کرات بدان اشاره شده است ساختمان پاسگاه با ۱۰ مورد تکرار می‌‌باشد. هم موقعیت و عملکرد این ساختمان و هم شکل ممتاز آن در تبدیل آن به یک نشانه شهری نقش بازی کرده‌‌اند. از بین مساجد شهر، مسجد ساعتی، کاکا، دوطبقه، کوشی و مسجد جامع در نقشه‌‌ها ثبت گردیده‌‌اند.
نکته جالب آن است که در بافت تاریخی شهر به تک بناهایی که در راستای صیانت از بافت مرمت شده و یا تغییر کاربری یافته‌‌اند به شکل قابل توجهی اشاره شده است. برای مثال ۱۰ نقشه موزه مردم‌‌شناسی را ثبت کرده‌‌اند، در سه نقشه به کافه و پایگاه مهره اشاره شده است و پنج مورد خانه گلبتان را ذکر کرده‌‌اند.
نکته جالب دیگر ثبت بانک‌‌های شهر در بسیاری از نقشه‌‌ها است. در بعضی از نقشه‌‌ها تقریباً یک شعبه از هر بانک مطرح کشور ثبت شده است. در این میان بانک‌‌های ملی و ملت بیشترین تکرار را در نقشه‌‌ها دارند. به علاوه نقشه‌‌های متعددی داروخانه‌‌ واقع در خیابان امام خمینی را ثبت کرده‌‌اند و حتی در دو مورد نام آن، بحری‌‌پور، نیز ثبت شده است. از بین ساختمان‌‌های غیر عمومی تازه تاسیس دو مجتمع بادگیر و ساباط در پنج نقشه ثبت شده‌‌اند. از بین پارک‌‌های شهر پارک ملت با ۱۱مرتبه و پارک قلعه با ۸ مرتبه تکرار در نقشه ذهنی ساکنان نقش پررنگی دارند.
اما مهم‌‌ترین المان‌‌ نشانه‌‌ای شهر را می‌‌باید لنج بوم مسی با ۲۱ مورد اشاره دانست. همین‌‌طور قلعه پرتغالی‌‌ها با ۱۱ مورد تکرار و برکه سنگی با ۷ مورد تکرار از دیگر المان‌‌های تاریخی شهر هستند که نقش نشانه‌‌ای قوی‌‌ای ایفا می‌‌کنند.

ساختمان‌‌های اصلی شهر بر اساس نقشه ذهنی شهروندان

عوارض خطی و محدود کننده و پهنه‌‌های یکدست (لبه‌‌ها و محله‌‌ها)

مهم‌‌ترین و بارزترین لبه شهری در بین نقشه‌‌ها خط ساحلی می‌‌باشد؛ جایی که شهر به یکباره تمام می‌‌شود. دیگر عامل طبیعی که در تعداد کمی از نقشه‌‌ها بدان اشاره شده و نقش لبه ایفا می‌‌کند خور سور در ضلع شرقی شهر است. به غیر از این دو عامل طبیعی جاده‌‌های حاشیه‌‌ای شهر نیز در نقشه‌‌ها به عنوان عوامل لبه‌‌ای ترسیم شده‌‌اند؛ به ویژه خیابان اسکله در شرق و جاده کنگ بستک در شمال غربی شهر. جالب‌‌ترین لبه جاده ارتباطی با بندر عباس است. این جاده با آنکه در میانه شهر قرار دارد در تعدادی از نقشه‌‌ها به عنوان لبه شمالی شهر ترسیم شده است، گویا در شمال این جاده شهر پایان یافته و امتداد ندارد.

لبه‌‌های شهری بر اساس نقشه ذهنی شهروندان

این گزارش به صورت جداگانه به مطالعه محلات شهر پرداخته است اما در این بخش عنصر District در میان عناصر لینچی در قالب پهنه‌‌های شهری یکدست معرفی می‌‌گردد که لزوماً با مفهوم محله‌‌های شهری مطابقت ندارد. بارزترین پهنه در میان نقشه‌‌ها محدوده خلیج به ویژه لنگرگاه قایق‌‌های صیادی است. در کنار آن محدوده اسکله و بازار ماهی‌‌فروشان نیز به عنوان یک پهنه مشترک و یک دست در نقشه‌‌ها ثبت شده است. متاسفانه جز در یکی دو نقشه محدوده بافت تاریخی به عنوان یک پهنه یکدست نامگذاری نشده است. اما با توجه به دسترسی‌‌های ساختاری شهر فضای مابین خیابان‌‌های اسکله، خیابان امام خمینی، خیابان ساحلی و بلوار شهید بهشتی به عنوان یک پهنه تهی در تعداد قابل توجهی از نقشه‌‌ها مشخص گردیده است. از آنجایی که این پهنه از لحاظ فضایی نسبتاً مشخص است می‌‌توان امید داشت که با رسیدگی به بافت تاریخی، این محدوده به سرعت و راحتی در تصویر ذهنی شهروندان جایگاه درخور خویش را باز یابد.

پهنه‌‌های شهری بر اساس نقشه ذهنی شهروندان

در جمع‌‌بندی نقشه ذهنی شهر چند نکته شایان ذکر است:‎
۱. شهر کنگ دارای یک محدوده مرکزی بسیار قوی می‌‌باشد. میدان شهرداری و خیابان‌‌های منتهی به آن به عنوان قلب شهر حضور شاخص در تصویر ذهنی مردم دارد. در کنار این میدان می‌‌توان از خیابان ساحلی نیز نام برد که در اکثر نقشه‌‌ها ثبت گردیده است.
۲. بافت تاریخی شهر به عنوان یک کلیت مستقل در تصویر ذهنی مردم حضور پررنگی ندارد و عموماً نادیده گرفته شده است.
۳. در مقابل تک خانه‌‌ها و نقاطی که در بافت مرمت شده‌‌اند در طی این مدت کوتاه در نقشه ذهنی مردم حضور پیدا کرده‌‌اند. از این دست می‌‌توان به موزه مردم‌‌شناسی، کافه مهره، پایگاه بافت تاریخی، هتل، و خانه صنایع دستی و هنرمندان اشاره کرد. این نقاط با آنکه هنوز در مقایسه با المان‌‌های نشانه‌‌ای بارز شهر همچون بوم مسی و قلعه پرتغالی‌‌ها نقش کم‌‌رنگ‌‌تری دارند اما شاهدی بر این مدعا هستند که رسیدگی به بافت تاریخی و حفاظت و مرمت آن و احیای این بافت می‌‌تواند به سرعت ثمر دهد و به عنوان رکنی اصلی از نقشه ذهنی شهر نقش بازی کند.
۴. آنچه می‌‌تواند بر تثبیت حضور ذهنی بافت تاریخی کمک رسان باشد طراحی و تقویت یک ساختار فضایی اصلی برای آن است. این طراحی می‌‌بایست بدون تخریب کالبدی و تعریض باشد و راهکارهای طراحانه دیگری می‌‌طلبد.
۵. نقشه ذهنی مردم گسترش‌‌های اخیر شهر را نادیده گرفته است. این مورد در مورد تعاونی‌‌ها، مساکن مهر وشهرک‌‌های تازه ساز غرب و شمال غرب شهر کاملاً صدق می‌‌کند و تقریباً هیچ یک از اهالی به وجود این محلات اشاره نکرده‎اند‎. این امر با شدت کمتری در مورد محله ابوذر و قسمت شمالی خیابان امام خمینی نیز صدق می‌‌کند. این قسمت از شهر در تصویر ذهنی بسیاری از مردم ثبت نشده و حد شمالی شهر خیابان امام در نظر گرفته شده است.
با توجه به نقیصه اشاره شده در بالا نیاز مبرم است که ساختار فضایی شهر با توسعه‌‌های جدید اتصال یابد و این قسمت‌‌ها از حالت منفک خارج شده به صورت یک کل عمل نمایند. این انسجام ساختار فضایی در مورد محله ابوذر امکان‌‌پذیرتر به نظر می‌‌رسد. رشد خودجوش این محله با وجود معضلات آن دارای این نکته مثبت است که اتصال نسبی با شهر دارد. ولی شهرک‌‌های مسکونی غربی و شمال غربی کاملا جدا از شهر هستند و در طراحی آنها گویا هیچ تمهیدی برای اتصال با شهر در نظر گرفته نشده است. این طراحی گویا در خلا صورت گرفته و طراح حتی به خود زحمت یکبار مراجعه حضوری و بازدید از شهر را نداده است. این امر دلیلی بر عدم حضور این قسمت‌‌ها در نقشه ذهنی مردم می‌‌باشد. بازگرداندن اتصال فضایی این بخش‌‌ها به شهر شاید یکی از اصلی‌‌ترین چالش‌‌های این پروژه باشد.

Avatar

اشکان رضوانی نراقی نوشته است 1 مطلب

مسئول مطالعات طراحی شهری

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of