معیشت در سیر تاریخی بندر کنگ

ساکنان بندر کنگ همانند بیشتر ساحل نشینان به اقتضای همجواری با دریا، بیشتر دریانوردند و کار عمده آنها لنج سازی، ماهیگیری، توربافی و مسافرت به شیخ نشین‎های ‎خلیج فاس برای امرار معاش و داد و ستد است. کشاورزی در بندر کنگ به دلیل نبود آب کافی رونق چندانی ندراد و ساکنین بندر کنگ از کشاورزی فقط به نگهداری نخل خرما مبادرت می‎کنند. طبق اسناد سال ۱۳۰۱ شمسی از کشت گندم، جو، خربزه و هندوانه در این بندر نام برده شده است و از حبوبات نیز عشر دریافت می‎شد. در زمینه دامداری نیز گرچه در خود شهر کنگ دامداری رونق ندارد، اما طبق گزارش‎های ‎دوره قاجار افراد ساکن کنگ گاو گوسفند فراوانی داششته‎اند‎.

صید ماهی و فراوری آن

صید ماهی بخش قابل توجهی از زندگی مردم کنگ را شکل می دهد و ماهی یکی از غذاهای اصلی آنان است. ماهی اضافه بر مصرف کنگ به شیلات بندر لنگه و بندرعباس فروخته می‎شود. یکی از کارهای مردم کنگ خشک کردن ماهی‎های ی مانند کوسه ماهی، پو، داهیر و شمشک است.

درحال حاضر، حدود ۱۳۵ قایق بومی صیادی و ۱۳۹ لنج صیادی در اسکله بندر کنگ اشتغال دارند. (بررسی و مطالعه جهت گیری راهبردی بنادر کوچک استان هرمزگان، ۱۳۹۷)

 

صنایع دستی

صنایع دستی از دیرباز در این منطقه رواج داشته است. صنایع دستی بومی بندر کنگ به چهار گروه عمده قابل تقسیم هستند:

  1. صنایع دستی تزئینی نظیر زربافی، گلابتون دوزی، خوس دوزی، کمان دوزی و گلدوزی
  2. صنایع دستی مرتبط با درخت نخل خرما، نظیر بافت حصیر برای سقف (سوند) و فرش کردن خانه ها (تک) ، بافت ظروف و زنبیل نگهداری خرما (گت و کوراغ و کفات که به ترتیب برای نگهداری خرمای مرغوب، خرمای بی هسته و خراب شده به کار می رفت (حسن نیا، ۱۳۹۴))، بادبزن و زنجیرهای کوچک و بزرگ، سبد نگهداری پرندگان، اتاقهای مشبک (کلندری) و …
  3. سفالگری و ساخت ظروف مختلف نظیر انواع کوزه و خمره و قلیان از خاک رس شهر (که در اسناد تاریخی نیز مورد توجه قرار گرفته است)
  4. صنایع دستی مرتبط با ماهیگیری؛ نظیر توربافی، رشته ها و طنابهای کلفت بافته شده از لیف خرما و دیگر ملزومات سفرهای دریایی

 

کاشت و نگهداری نخیلات

نخل در شهر کنگ در اذهان مردم و در حیاط اقتصادی شهر از گذشته دارای جایگاه ویژه بوده است. آثار نخلستانهای وسیع در غرب شهر در محله قدیم سلطان آباد و تمهیدات و فنون هدایت و نگهداری آب شیرین برای آبیاری این نخلها (که در بخش کالبدی به تفصیل به آن پرداخته شده است)، گواهی بر این ادعا است. درخت نخل در زبان محلی به «مغ» شناخته می شود که همان درخت مقدس زرتشتیان است و برای مردم دارای احترام است. برخی از انواع نخل که در این منطقه کاشت می شوند، عبارتند از: مسلی، شکری، شکرپاره، خاسویی، خصاب، مرداسنگ، برص، حلاو و …. .

استفاده از خرما فقط به محصول خرما ختم نشده و فراوری ضایعات آن در ساخت انواع وسایل زندگی که در بخش صنایع دستی به آن اشاره شد و استفاده از تنه درختان به عنوان تیرهای سقف در ساختمان‌ها از دیگر فواید این درخت در زندگی ساکنین بوده است.

محصول خرما به صورت تازه، خشک شده و شیره خرما و در انواع شیرینی‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت و برخی ظروف سفالی مختص نگهداری خرما ساخته می‌شد.

وضعیت کنونی باغستانهای نخل  قدیمی در بندر کنگ

لنج سازی و تعمیرات لنج

از مهم‌ترین صنایع کارگاهی بندر کنگ می‌توان از صنعت لنج‌سازی بندر کنگ نام برد. این صنعت در بندر کنگ دارای سابقه‌ای دیرینه است و بنا به گزارش‌های سال ۱۹۱۶ میلادی، بندر کنگ بیست کشتی بادبانی داشته‌است. (حسن نیا، ۱۳۹۴) به نقل از: وادالا، ۲۵۳۶) این صنعت به صورت بومی و شخصی در بندر کنگ رواج داشته و در دوران معاصر تلاشهایی برای نهادینه‌سازی آن صورت گرفته است. در سال ۱۳۴۸، «شرکت لنج سازان بندر کنگ» به صورت یک شرکت تعاونی تأسیس می‌شود که در کنار افراد حقیقی به فعالیت می‌پردازد. عدم همکاری اعضا در افزایش سرمایه به منظور تجهیز شرکت به دستگاه های مدرن در نهایت در سال ۱۳۶۶ به انحلال شرکت می‌انجامد. اما همچنان لنج سازی در مقیاس‌های مختلف (از ماکت تا لنج واقعی) در بندر کنگ رواج داشته است. مجدداً در دهه هفتاد اقدامات و مطالعات پایه برای ایجاد یک مجموعه بزرگ لنج‌سازی و تعمیر لنج صورت می گیرد و با ساخت ۲ شاخه موج شکن، اسکله پهلوگیر و محوطه به همراه دایک خشک و مخصوص حمل شناور با بالابر دریایی، شرکت کوهین دریا (جداف) با هدف تولید و تعمیر انواع لنج و شناور آبی در سال ۱۳۸۴ به بهره‌برداری می‌رسد.

درحال حاضر این مجموعه، لنج‌های سراسر حوزه خلیج فارس و دریای عمان از کشورهای پیرامون و ایران را برای تعمیرات پذیرا می‌شود و علاوه بر ایجاد اشتغال قابل توجه و حفظ صنعت بومی این منطقه، یکی از جذابیت‌های توریستی بندر کنگ محسوب می‌شود.

مرکز لنج‌سازی و تعمیر لنج

تجارت و داد و ستد در بندر کنگ در طول تاریخ

بندر کنگ به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه‎های ‎تجاری به ویژه در اواخر عصر صفوی همواره مرکز داد و ستد کالا و تراانزیت از سواحل خلیج فارس از طریق بستک به لار بوده است. از نظر مسافت دریایی برای تجارت دریایی نیز بین بندرعباس تا بندر کنگ با لنج‎های ‎آن زمان دو روز مسافت بوده است. (سدید السلطنه، ۱۳۴۲:‎۴۳۷) و طبق گزارش لوریمر در مورد تجارت دریایی در اویل سده بیستم، شهر کنگ چهارده بغله، یک بوم و شش سمبوک (اسامی کشتی‎ها ‎داشته است) که از بصره خرما و نمک و ماهی‎های ‎کوچک حمل می‎کردند و به مکان دیگر از جمله زنگبار و بنادر هندوستان می‎بردند. این کشتی‎ها ‎همچنین چوب‎های ی برای ساختن کشتی از هندوستان به بندر لنگه، بصره و بحرین می‎بردند.

از جمله جاهای دیگری که کشتی‎های ‎کنگ رفت و آمد می‎کردند شبه جزیره عربستان بود. این کشتی‎ها ‎همچنین از هند به یمن و سپس به شرق آفریقا برای فروش خرما و خرید چندل می‎رفتند. از جمله اقلام تجاری این بندر، مروارید و صید ماهی بود که مروارید در خلیج فارس و بویژه بحرین صید می‎شد. ماهی را تجار این بندر از نقاط مختلف خلیج فارس به قیمت ارزان می‎خریدند و در جای دیگر آن را به قیمت گران می‎فروختند.

در دوره قاجار از کاروانسراهای تجاری در کنگ نام برده شده است و سیزده باب دکان کوزه سازی در بندر کنگ مشغول بوده‎اند‎. از دیگر اقلام صادراتی بندر کنگ گوگرد بوده است؛ همچنین هلندی‎ها ‎و پرتغالی‎ها ‎در آنجا تجارت می‎کرده‎اند‎.

همچنین در دوره محمدشاه قاجار قبرستانی در بندر کنگ وجود داشته است که تجار هر کشوری که در آن زمان در بندر کنگ فوت می‎کرده‎اند‎، به اسم و رسم کشور اصلی شان بروی سنگ قبرهای این تجار جملاتی منقوش می‎شده است.

 

 

سفرهای دریایی دریانوردان بندر کنگ

سفرهای دریایی اهالی بندر کنگ در روزگاران گذشته را می‎توان به چهار دسته تقسیم کرد:‎

  1. سفر به بنادر عراق
  2. سفر به بنادر یمن
  3. سفر به بنادر آفریقای شرقی
  4. سفر به سواحل پاکستان و هندوستان

 

اما سفر بزرگ و به قول بندر کنگی‎ها ‎سفر گپ که مربوط به سه و چهار می‎شود، سه مسیر کلی دارد که شامل سفر به هند و بازگشت، سفر به آفریقا و بازگشت و سفر به هند و بعد آفریقا و سپس بازگشت می‎شد.

 

  • سفر به بنادر عراق

رایج ترین سفر گذشته کنگ سفر به آبادان یا بصره بوده است. بار اصلی نیز خرما بوده است در روز اول نیز به اروندکنار می‎رفته و سپس در روز دوم به جزیره خارک و روز سوم به مطاف و روز چهارم به جزیره لاوان و کیش و صبح روز پنجم به بندر کنگ می‎رسیدند و پس از استراحت برای سفر دوم آماده می‎شدند.

 

  • سفر به یمن

در سفر دوم، عدن پایتخت یمن مقصد بود. از بندر کنگ برای عدن، مویز، گردو، بادام، انجیر، نمک بلور، آشن، گل سرخ شده و قالی حمل می‎کردند و قبل از رسیدن به عدن، در مسقط لنگر می‎انداختند و از آنچه به همراه آورده بودند مقداری به اهالی آنجا می‎فروختند و از مسقط حلوا می‎خریدند و عازم مکلا می‎شدند. در مکلا نیز سفره می‎خریدند و از آنجا عازم عدن می‎شدند. در بازگشت نیز از عدن نمک، دساملب، لنگ، عطر و تسبیح می‎خریدند.

 

  • سفر به بنادر آفریقای شرقی

برای سفر به آفریقا نیز مانند سفر هند، ابتدا به شط العرب می‎رفتند تا خرمای سایر را که که در مکل و عدن و سومالی خواهان داشت بخرند و سپس به سمت تنگه هرمز می‎راندند و پس از آن به مسقط می‎رفتند و پس از مسقط از راس الحد می‎گذشتند. در عمان و یمن و سومالی نیز مر و کندر می‎خریدند و در نهایت به سواحل سومالی می‎رسیدند. در مسیر نیز از بندر بربره که از بنادر شمالی سومالی بوده است دام (گاو گوسفند و شتر) مورد نیاز کشورهای خلیج فارس تامین می‎شد. شکر و نمک نیز در بربره فروخته می‎شد. در بربره خرما فروخته می‎شد و همچنین نمک حمیران بندرلنگه که جنبه درمانی داشت. در مسیر نیز ماهی شیر صید می‎کردند و در نهای ترسیدن به شهرهای ساحلی کنیا و زنگبار هدف اصلی سفر گپ آفریقا بود.

در مسیر بازگشت پس از اقامت در مسقط، نارگیل و روغن فروخته می‎شد و در مقصد بندرر کنگ لیمو شیرین‎ها ‎را پیاده می‎کردند و پس از اقامت چندروزه در کنگ، چوب‎های ‎چندل را بار می‎کردند و عازم بحرین یا کویت می‎شدند تا به فروش برسانند و پس از فروش آنها دوباره به کنگ باز می‎گشتند، سپس دوباره به گوران جزیره قشم می‎رفتند و کشتی‎ها ‎را به خشکی می‎آوردند و در نهایت با قایق به کنگ بازمی گشتند و پس از گذراندن دوره تابستان در بندر کنگ، خود را برای سفر سال بعد آماده می‎کردند.

 

  • سفر به سواحل پاکستان و هندوستان

سفر به هندوستان از طریق اقیانوس هند یکی از مهم ترین سفرهای دریانوردان کنگی بود که در این سفرها بادهای موسمی نقش زیادی ایفا می‎کرد. در این سفر خرمای مورد احتیاج و پرخریدار هند را از صاحبان آن در بصره و به قیمت ارزان خریداری می‎کردند و میوه و شیرینی نیز با خود می‎آوردند. از بندر کنگ به بندرعباس می‎رفتند و سپسعازم چابهار می‎شدند و از چابهار نیز پیش نخل برای حصیر، خرما و بند و طناب می‎خریدند و از چاربهار به کراچی می‎رفتند و مقداری از خرما را در کراچی به فروش می‎رساندند و سپس عازم سایر بندرهای هندوستان می‎شدند. تمام خرما در بمبئی به فروش می‎رسید و سپس نمک، صندلی، تختخواب و ظروف مسی و چینی برای آفریقا بار می‎کردند. همچنین نمک به آفریقا می‎بردند. سپس از بمبئی از مقابل شهر ساحلی گوا می‎گذشتند و برای استراحت بیشتر به تجارخانه برامی می‎رفتند. مال التجاره ای که از هند می‎خریدند و به نقاط دیگر می‎بردند بیشتر شامل ادویه، چوب ساج و چوب جنگلی، حلوای هندی، پارچه و سفال‎های ‎سقف یا کاپریل بود. تا سال ۱۹۴۷ که هند مستعمره انگلستان بود در بازارهای ان کالاهای انگلیسی زیادی وجود داشت که در خانه‌های جنوب ایران نیز هنوز گرامافون‎های ‎کوکی و چراغ‎های ‎پایه دار نفتی دیده می‎شود. اگر چه همانطور که ذکر شد می‎توانستند که سفر مجزا از بندر کنگ به آفریقا بروند یا در ادامه سفر هند هم به آفریقا بروند.

در سفرهای امروزی دریانوردان کنگی دیگر خرما خریداری نمی‎‎شود و سفرهای دریایی دیگر به شکلی که قبلا انجام می‎گرفت، صورت نمی‎‎گیرد و فقط لنج‎هایی که در مسیر هندوستان کار می‎کنند همچنان به مسیر خودشان ادامه می‎دهند. سایر لنج‎ها ‎به شیخ نشینان خلیج فارس و بویژه دوبی مسافرت می‎کنند و این سفرها راه به راه‎های ‎دور ترجیح می‎دهند. در سال ۱۳۵۹ حمل چوب چندل به وسیله دو کشتی بزرگ که اهالی خریداری کرده بودند و چند نفر از بندر لنگه هم در آن سهم داشتند، انجام می‎گرفت. سپس کل چوب‎ها ‎بین تمام خریداران و بازرگانان ساکن بندر کنگ توزیع می‎شد. در فصل تابستان از بندر کنگ انواع میوه و تره بار به دوبی برده می‎شود و از آنجا تخته مربع و پله ویت (انواع چوب و تخته) به کنگ حمل می‎کردند. در سال‎های ‎اخیر از پاکستان، بندر کراچی، برنج بسمتی یا باسماتی درجه یک و از هندوستان، برنج بسمتی درجه دو می‎آوردند. در گذشته از هندوستان چای بسته ای به نام شمشیری و گلابی از کلکته و این روزها از بندر دوبی در جنوب خلیج فارس چای می‎آورند. همچنین از بنادر هندوستان چوب ساج، فنس ف چوب جنگلی، چوب فن ابراهیم و فن اصل برای ساخت انواع لنج و کشتی چوبی وارد می‎شود و از سنگاپور انواع تخته مربع، سه لایی، پلیوت و تخته صاف وارد می‎شود.

Avatar

آزمایشگاه طرح‌های شهری نوشته است 12 مطلب

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of