عناصر تاریخی بندر کنگ

میراث تاریخی بندر کنگ مشتمل بر میراث ملموس و ناملموسی است که در صورت هدایت صحیح، تبدیل ثروتی هویت‌بخش و همچنین، سرمایه‌ای برای گردشگری شهر محسوب خواهد شد. آداب و رسوم، ادبیات و موسیقی، نوع پوشش، تجربه زندگی با دریا، غذاهای بومی، قایق‌های صیادی آرمیده بر پهنه دریا و موارد دیگری از این دست، میراث غیرملموس این شهر هستند که علیرغم اهمیت بسیار، موضوع بحث حاضر نیستند؛ درکنار آن، ساختار کالبدی بافت شهر، سیما و منظر شهر و خط آسمان شهر که از همنشینی بادگیرها و مناره‌ها و نخل‌ها در میان دو آبی آسمان و دریا حاصل می شود، نیز ثروت ارزشمند این شهر محسوب می شود و در بخش منظر شهری، به تفصیل به آن پرداخته خواهد شد.

بخش حاضر به معرفی عناصر کالبدی ویژه شهر که نشانه‌ای از تاریخ شهر بوده و در پهنه شهر جای گرفته‌اند، پرداخته است. این عناصر، برخی انحصاری و تک بوده و برخی یک گونه را در بر می ‌گیرد؛ عناصر مذکور به تفکیک به شرح زیرند:

برکه‌های تاریخی

برکه‌های شهر کنگ که محلی برای ذخیره آب باران محسوب می شوند، درمیانه شهرها و مسیرهای بین شهرها دیده می‌شوند. معماری خاص این بنا که استوانه‌ای در عمق زمین با پوشش گنبدی است، آن‌ها را به عناصر کالبدی و هویت بخش ویژه ای تبدیل کرده که محل ذخیره آب شیرین برای شهر است. این برکه‌ها اغلب توسط خیرین ساخته شده و نگهداری و تعمیرات سالیانه آن، به‌صورت مشارکتی و توسط ساکنین انجام می شده است. این برکه‌ها در مسیرهای حرکت رواناب و بعضاً در ارتباط با باغ‌های پایین دست خود مکان‌یابی شده اند. مکان این برگه‌ها در شهر در نقشه زیر نشان داده شده و  ارتباط این برکه‌ها با ساختار کالبدی شهر در دفتر مطالعات کالبدی به تفصیل شرح داده شده‌است.

پراکنش برکه ها در شهر کنگ

بزرگترین برکه شهر، برکه دریا دولت است. این برکه که محل جمع آوری آب آن به صورت دایره‌ای است قطری ۲۸ متری دارد و عمق آن نیز ۱۴ متر است. نیمی از این آب انبار دارای سقف است اما به دلیل بزرگی، نیمه‌ی دیگر آن سقف ندارد. انتخاب نام دریا دولت نیز برای این آب انبار از بزرگی آن نشات می‌گیرد.

برکه دریا دولت در بندر کنگ

خانه‌های تاریخی

بافت تاریخی بندر کنگ با حدود ۲۸۰ خانه بومی از جاذبه‌های اصلی این شهر است که به تفصیل در مطالعات کالبدی به آن پرداخته شده است. تعدادی از این خانه ها در شرف ثبت تاریخی قرار دارند و تعدادی نیز به ثبت ملی رسیده اند. به عنوان مثال، خانه گلبتان که یکی از بناهای دوره قاجاریه در بندر کنگ است، در تاریخ سه اسفند ۱۳۷۷ با شماره ثبت ۲۲۲۹ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این خانه اثری تاریخی و دارای تعدادی اتاق در پیرامون یک حیاط مرکزی و چند بادگیر است.

تصویری از خانه گلبتان در شهر کنگ

خانه های یونسی و یوسفی به ترتیب با مساحت ۴۵۹ مترمربع و ۳۵۷ مترمربع به اقامتگاه بوم گردی تبدیل شده اند.

مساجد تاریخی بندر کنگ

دو مسجد حسنین و کویتی از قدیمی ترین مساجد شهر کنگ محسوب می شوند که در مجاورت لبه ساحلی شهر و در بافت قدیم قرار گرفته و در ایجاد خط آسمان ویژه برای شهر نقش بسزایی داشته است.

موزه های تاریخی

  • موزه شخصی آقای محمد ابراهیم ابراهیمی

محمد ابراهیمی یکی از ناخدایان بندر کنگ هست که بعد از بازنشسته کردن خود از کار دریا وقت خود را صرف جمع‌آوری مجموعه‌ای با ارزش و زیبا از تجهیزات دریایی و لنج‌رانی کرد و سال‌ها با صبر و علاقه‌ای مثال زدنی موزه‌ای کوچک و شخصی در منزل خود راه‌‌اندازی کرده است.

 

  • موزه مردم‌شناسی و دریانوردی

موزه مردم­شناسی بندرکنگ از موزه‌های مهم تاریخی و مردم­شناسی در جنوب ایران است. موزه مردم­شناسی و دریانوردی بندرکنگ که توسط افراد خیّر، ناخداها و جاشوهای این بندر تاسیس شده است که در این موزه وسایل و نقشه‌هایی که ناخداها و جاشوها در زمان دریانوردی از آنها استفاده می‌کردند به معرض نمایش در آمده است.

این موزه از مجموعه‌های مهم دریانوردی، آداب و رسوم، معماری، صنایع­دستی و نوع پوشش و خوراک مردم قدیم و جدید بندرکنگ است. در کمتر بندری در ساحل شمالی خلیج فارس، مجموعه‌ای با این گستردگی وجود دارد که مورد استفاده مستقیم بازدیدکنندگان و پژوهشگران قرار گیرد..

این موزه که در طول سال پذیرای گردشگران زیادی می‌باشد، شامل آثار قدیمی دریانوردی شامل فرمان لنج، سکستان، رادیوهای قدیم، قطب‌نما، تصاویری از انواع ماهی، لنگر کشتی، ماکت کشتی‌های کوچک و بزرگ، برکه، چاه، سبک معماری و خانه‌های محلی قدیمی، صنایع دستی ساخته شده از محصولات دریایی و درخت نخل نظیر؛ حصیر، سپ، بند لنگر کشتی، غذاهای محلی قدیم بندرکنگ که هنوز هم پخته می­شود، بادگیرهای کوچک، استفاده از چندل در سقف و حجله بندر کنگ می‌باشد که توسط افراد متخصص که از افراد محلی بندرکنگ هستند، برای گردشگران توضیح داده می‌شود.

 

مراکز فرهنگی

  • پایگاه بافت تاریخی

پایگاه بافت تاریخی به عنوان مرکز مطالعاتی فعالیتهای مرتبط با بافت تاریخی اختصاص دارد و دارای اتاق جلسان نیز می باشد. دفتر محلی طرح ویژه کنگ نیز در این پایگاه مستقر است.

  • خانه صنایع دستی

این مجموعه نیز که به آموزش و انجام فعالیت‌های صنایع دستی بومی اختصاص دارد در یکی از خانه‌های قدیمی مستقر است. نمایشگاه فروش صنایع دستی نیز در این مجموعه برپا است.

  • خانه هنرمندان

خانه هنرمندان، از بناهای تاریخی بندر کنگ است که با حمایت شهرداری به‌عنوان مرکزی برای فعالیت‌های هنری در نظر گرفته شده و انجمن‌های هنرهای تجسمی، عکاسی، موسیقی، شعر ئ ادب، شعر نبوی، خوشنویسی و تئاتر در آن فعالیت دارند.

قلعه پرتغالی‌ها

در زمانی که پرتغالی­ها تسلط بر خلیج فارس و منطقه داشته­اند، لنگرگاهی در کنگ ساخته بودند که کشتی­های بزرگ­شان در آن لنگر میانداختند، همچنین قلعه بزرگی ساخته بودند که مقر حکومت آنها بود، آثار این قلعه در کنار دریا باقی­ مانده است. وقتی که آب دریا مد می­یابد آب اطراف بقایای این قلعه را فرا می­گیرد، اما وقتی که آب دریا در حالت جزر است قسمتی بزرگی از قلعه نمایان می­شود، این قلعه نزد مردم کنگ به قلعه پرتغالی­ها معروف است، در غرب بندرکنگ و در فاصله ۴۵ متری برج مدور دو ستون از سنگ و ساروج به فاصله ۲۴ متر از یکدیگر وجود دارد که آثار باقیمانده از یک قلعه بزرگ و قدیمی است. ارتفاع یکی از پایه­ها از سطح زمین ۸ متر و دیگری ۳ متر است هر دو ستون از سطح دریا حدود ۲ تا ۳ متر بالاتر ساخته شده­اند. قسمت چسبیده به خاک هر دو ستون بر اثر مرور زمان باریک شده است و احتمال می­رود، تا چند سال دیگر خراب شوند. این طور که پیداست این دو ستون دو پایه جلوئی و یا قسمتی از یک قلعه عظیم بوده و حتماً در بزرگی هم در بین آن دو قرار داشته است.

باقی مانده قلعه پرتغالی­ها در شهر کنگ

خور کنگ

در غرب کنگ و در فاصله ۴۰۰ متری قلعه پرتغالی­ها، خوری وجود دارد که در گذشته محل لنگر انداختن کشتی­ها بوده است، عمق این خور در قسمت مصل به دریا ۴ متر و در انتها ۲ متر است، طول خور در حدود ۳۰۰ متر و عرض آن در حدود ۲۰ متر می­باشد. این خور بسیار قدیمی است و در اطراف آن آثاری ساخته شده از سنگ و گچ و ساروج دیده می­شود و خصوصاً در قسمت شرق خور دیوارهایی از سنگ باملات ساروج دیده می­شود که سابقاً در آنها حلقه­هائی از آهن کار می­گذاشته­اند و کشتی­ها و قایق­های خود را به آنها متصل می­نموده­اند. در سال­های دور که این خور مملو از آب بوده، کشتی­ها به داخل آن می­آمده­اند و به راحتی بار خود را تخلیه و یا بارگیری می­کرده­اند. اهمیت این خور از آنجا پیداست که درست در غرب قلعه پرتغالی­ها قرار دارد و این مبین آن است که قلعه پرتغالی­ها تا کنار این خور امتداد داشته و محموله کشتی­ها از خور مستقیما به قلعه حمل می­شده است و یا از آنجا کالاها را به کشتی بار می­کرده­اند. دیوارهای سنگی و آثاری که در قسمت غرب قلعه پرتغالی­ها و شرق خور موجود است، موید این گفته است. به مرور زمان در اثر پایین رفتن سطح آب دریا و یا پر شدن خور از شن و ماسه، خور خالی از آب شده است و حالا فقط در هنگامی که دریا طوفانی است و آب دریا از حد معمول بیشتر است، خور از آب پر می­شود، ولی دیگر خور برای ورود کشتی قابل استفاده نیست. در حال حاضر بیشتر سطح خور و آثار مجاور آن زیر شن و ماسه پنهان شده است و از آن همه جنب و جوش و سر و صدا که ناشی از ورود و خروج کشتی­ها به خور بوده است، اثری در میان نیست.

 

برج مدور

این برج که به قولی ۹۰۰ سال از عم آن می‌گذرد، در غرب بندر کنگ و در فاصله ۶۰ متری از ساحل دریا قرار دارد و از سنگ سیاه ساخته شده است. این برج که سطح طبقه اول آن از کف دریا در حدود سه تا چهار متر ارتفاع دارد، از سنگ سیاه و ساروج ساخته شده و در شبانه روز سیزده ساعت در محاصره آب قرار دارد. در موقع جزر می توان به آن وارد شد و در ورودی آن به سمت خشکی است. (حسن‌نیا، ۱۳۹۴) از این برج برای نگهبانی استفاده می شده و ساختار و دریچه‌ها آن را مناسب برای این کار می کرده است. اقتداری (۱۳۴۸) معتقد است که این برج و قلعه دریایی برج دیدبانی و محافظت بندر و دریا بوده است و بار و مسافر و بازگانان در هنگام ورود به بندر از کنار آن می‌گذشتند.

برج مدور در غرب بندر کنگ

مسجد سه طبقه/ یا تجارتخانه قدیمی بندر کنگ

این بنا در غرب شهر فعلی و در محله سلطان آباد قرار دارد. ساختمان از یک حیاط و یک ردیف اتاق سه طبقه تشکیل شده که دورتادور حیاط قرار گرفته‌اند. مصالح آن از سنگ و ساروج است. به نظر می رسد که بنا، کاروانسرا و مسجد باشد. در حال حاضر اطراف این بنا در حال خاکبرداری و رسیدن به سازه اصلی است.

تالار

در غرب کنگ و در باغی نزدیک به ۵ برکه و در نزدیکی زیارتگاه، ساختمان خرابه‌ای وجود دارد که به تالار معروف است و عده ای بر این باورند که نامش تالار شاه عباس است. طاق گنبدی شکل آن باوجود شکستگی زیاد هنوز پابرجا است و سقف‌های دیگر فرو ریخته است و پیداست که بنا اتاق‌های متعدد، حمام، توالت و درهای زیادی داشت که اکنون درواز‌های آن باقی است. (حسن‌نیا، ۱۳۹۴ به نقل از: نوربخش، ۱۳۷۴)

 

لنج بوم‌مسی

در سال ۱۲۷۳ این لنج در ساحل بندر کنگ بین مسجد کویتی و کاکا با مالکیت آقای کرچی ساخته شد که ظرفیت آن، ۷۰۰ تن بوده و به‌علت بزرگی و عظمت آن، قسمت اعظم لنج که در زیر آب قرار گرفته، با ورق‌های مس پوشانده شده بود. این لنج بارهای تجاری به مقصد کشورهای افریقایی، هندوستان، پاکستان و یمن  و … حمل می‌کرده است. سرنشینان در هر سفر، حدود ۶۰ نفر به‌همراه ۲ ناخدا بوده‌است. در سال ۱۳۲۳ هجری شمسی این لنج با ۶۴ سرنشین به ناخدایی آقای کرچی و خلفان شوکتی از بندر کنگ با حمل بار به ترتیب از شهرهای بندر گوادر پاکستان، بندر کراچی، ملیبار هند، بمبئی و مانگرور و از مانگروور هندوستان به سمت دارالسلام حرکت نمود و بعد از ۸ روز پیمودن مسیر دریایی، مورد حمله قرار گرفت. تعدادی از سرنشینان لنج همان موقع به شهادت رسیدند و بعد از ۱۴ شبانه‌روز سرگردانی امواح دریا آن‌ها را به ساحل صعب‌العبور سومالی رساند. بالاخره ۳۰ نفر بعد از ۸ ماه دوری از شهر و تحمل گرفتاری‌ها در ماه رجب به بندر کنگ رسیدند. (راهنمای سفر به شهر تاریخی بندر کنگ، ۱۳۹۷) تندیس این لنج در ساحل بندر کنگ به دست ناخدایان قدیمی و ملوانان و با همکاری مدیریت شهری و مردم ساخته شد و در اردیبهشت ۱۳۸۶ به‌صورت رسمی افتتاح شد.

لنج‌سازی

لنج سازی از صنایع بومی این منطقه محسوب شده و از قدمت دیرینه ای برخوردار است. به طوری که در بررسی تاریخی هم ذکر شد که بسیاری از سفارشهای ساخت کشتی های جنگی در دورانهای مختلف به کنگیها شده بود. این صنعت از دیرباز در منطقه به صورت بومی حفظ شده و درحال حاضر، به صورت یک مجموعه متمرکز در حریم شهر کنگ قرار گرفته که از جاذبه های گردشگری شهر نیز محسوب می شود. در بخش بعد (سابقه معیشت در سیر تاریخی بندر کنگ) صنعت لنج سازی به تفصیل بررسی شده است.

 

Avatar

آزمایشگاه طرح‌های شهری نوشته است 12 مطلب

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of